|
Zeg eens OHMmmmmmm
Dagelijks mediteren is goed
voor de lichamelijke gezondheid en maakt een aangenamer mens van je.
Bovendien zijn ‘meditanten’beter in staat om leugenaars te herkennen.
In de Tempels van
Aesculapius, de Griekse god van de geneeskunde, werden de zieken met dans,
zang en verhalen teruggeloodst naar het pad der gezondheid. Millennia lang
zagen dokters het als hun voornaamste taak om de geest van hun patiënten te
bevrijden van ‘de zorg van het ziek zijn’. Ook anno 2004 zullen weinig
artsen ontkennen dat het wegnemen van negatieve emoties als zorg, twijfel en
angst en het bieden van hoop, geloof en vertrouwen belangrijk is. Toch is
het nog altijd not done om in het openbaar te veronderstellen dat de
relatie tussen lichaam en geest meer behelst dan een aardig, maar niet de
moeite van het onderzoeken waard placebo-effect. Een verhoogde bloeddruk
(hypertensie), om maar eens een epidemische áfwijking’te noemen, behandel je
farmacologisch, niet met leefstijladviezen en al helemaal niet met de idiote
instructie om in kleermakerszit twintig minuten per dag ík kan vliegen’te
prevelen. Het klinkt inderdaad belachelijk. Maar het is precies wat serieus
uitgevoerde, reproduceerbare experimenten al ruim dertig jaar laten zien:
meditatie verlaagt hoge bloeddruk net zo effectief als dure medicijnen.
Modern onderzoek suggereert bovendien dat meditatie helpt bij onder meer
slapeloosheid en depressie, dat het ons immuunsysteem versterkt en agressie
onderdrukt.
De eerste grote
bruggenbouwer tussen westerse ‘wetenschap’ en oosterse ‘wijsheid’ was de
Amerikaanse cardioloog Herbert Benson. In 1970 deed Benson een experiment
dat zijn loopbaan een hoogst ongebruikelijke wending zou geven. Hij voorzag
apen van een automatisch bloeddrukmanchet. Telkens als het instrument een
verhoogde bloeddruk mat, gaf het een signaal en ontvingen de dieren een
beloning. Tot Bensons stomme verbazing hadden de apen het ‘trucje’ binnen de
kortste keren onder de knie. Ze bleken in staat te zijn hun bloeddruk te
verhogen om zo het lekkere hapje te krijgen. Voor de goede orde: dit
behoort niet te kunnen. De bloeddruk is het resultaat van een groot aantal
op complexe wijze met elkaar interacterende biologische processen en wordt
geacht niet onder invloed van de wil te staan. Zeker niet bij apen. Maar al
spoedig wachtte de cardioloog een nog veel grotere verrassing. Toen hij het
experiment na een week afsloot en de apen van hun ambulante bloeddrukmeters
werden bevrijd, bleek hun bloeddruk niet meer te zakken. De door
conditionering teweeggebrachte fysiologische verandering van permanent
geworden, alsof er een knop was omgedraaid. Geheel volgens verwachting
kregen de apen later nier problemen, netvliesafwijkingen en andere uit forse
hypertensie voortvloeiende complicaties. Benson nu: “Dat was een
fundamentele ontdekking, maar zo in strijd met de heersende opvattingen, dat
ik er nauwelijks over durfde praten”. Hij kwam helaas niet op het idee om
het omgekeerde te proberen: de apen een beloning geven als hun bloeddruk
zakte en dan kijken of ook die verlaging na enige tijd permanent zou worden.
In plaats daarvan stelde hij zijn laboratorium ’s avonds min of meer stiekem
open voor mensen die aan transcendente meditatie deden, een techniek die
destijds werd gepropageerd door de Beatles. Sommigen beweerden zichzelf zo
van hypertensie te hebben genezen. Tijdens die overuurtjes stelde Benson
vast dat meditatie consequent leidt tot een tragere hartslag, een verlaging
van de bloeddruk, een verminderde ademhalingsfrequentie en
zuurstofconsumptie, een toegenomen elektrische weerstand van de huid, een
actiever immuunsysteem en het optreden van hersengolven die karakteristiek
zijn voor een wakkere, maar ontspannen toestand. “Ik mat exact het
tegengestelde van de fight or flight response, de vecht-of-vluchtreactie”,
zegt Benson. En het werkte ongeacht of iemand erin geloofde of niet.”
Hij noemde het effect The
relaxation response (de ontspanningsrespons) en kwam er al snel achter
dat meditatie een elastisch begrip is. In zijn boek The Relaxation
Response schrijft hij: ‘Wie mediteert, doet twee eenvoudige dingen. Hij
of zij herhaalt een geluid, woord, frase, melodie of spieractiviteit en
keert terug naar die herhaling zodra zich een gedachte aandient’.
Met andere woorden: het
uitbannen van gedachten is het hele eieren eten en hoe je dat doet is niet
belangrijk. Uiteraard zijn er handige snuiters die dit gratis effect handig
te gelde maken. Zijne Heiligheid Maharishi Mahesh Yogi – die net als
sinterklaas wel een tegelijkertijd in twee steden is gesignaleerd – beweert
bijvoorbeeld in 87 talen dat zijn dure Transcendente Meditatie (TM, ook de
afkorting voor ‘geregistreerd handelsmerk’) de enige ware meditatie is.
Alleen gecertificeerde instructeurs zouden in staat zijn de techniek goed
over te brengen. Iedere cursist krijgt zijn eigen, ‘hoogst
persoonlijke’mantra toegewezen. Alleen die mantra werkt en mag niet worden
verklapt. Dat is commerciële bluf. Dissidente instructeurs vertellen dat het
TM-concern over twaalf volstrekt betekenisloze mantra’s beschikt en dat die
willekeurig worden uitgereikt. Ontdaan van alle poespas wijkt Transcendente
Meditatie niet af van de eeuwenoude, in elk bibliotheek te bestuderen
boeddhistische basistechniek: het door concentratie op een al of niet
betekenisloze frase uitbannen van gedachten (zie kader).
Mensen mediteren over het
algemeen niet om lichamelijke kwaal op afstand te houden. David Lynch,
schrijver en regisseur van psychologische thrillers als Twin Peaks en
Eraserhead, doet het omdat hij er ideeen door krijgt. Hillary Clinton is
ervan overtuigd dat het haar zowel milder als scherper maakt. Hetzelfde
geldt voor AH-topman Anders Moberg. Het onderzoek naar het functioneren van
het brein in het afgelopen decennium lijkt het groeiende leger ‘meditanten’
gelijk te geven. Dankzij moderne technieken waarmee hersencellen live – dus
in actie – in beeld kunnen worden gebracht, weten hersenvorsers dat we de
atmosfeer in en capaciteit van onze bovenkamer in hoge mate kunnen
beinvloeden. Ze weten bijvoorbeeld dat hersencellen wel degelijk kunnen
regenereren en dat het brein geen statisch organisme is waar we het mee
zullen moeten stellen, maar een plastisch universum dat we kunnen laten
groeien en waarvan we de ontwikkeling zelfs kunnen sturen (zie ook kader).
Onderzoekers van het Mind and Life-programma – een gezamenlijk
onderzoeksprogramma van een aantal Amerikaanse universiteiten en de Dalai
Lama – toonden aan dat meditatie een effectief instrument is om greep te
krijgen op de ‘primitieve’ delen van het brein. “Wij moderne mensen zitten
nog altijd opgezadeld met hersenen die zijn ontworpen om te overleven in een
groot, eng bos”, zegt Daniel Goleman, psycholoog aan de Harvard-universiteit
en auteur van het boek Emotionele intelligentie. “De amygdala, het
centrum van het emotionele brein, bewaakt als een soort poortwachter alle
inkomende informatie. Als hij iets ook maar even niet vertrouwt, ontketent
hij een vecht- of vluchtreactie. We worden boos, bang of nerveus. De
amygdala is veel sneller en machtiger dan de neocortex, het rationele,
denkende deel van het brein dat ons ‘mens’ maakt. Als de amygdala vermoedt
dat er gevaar dreigt, snoert hij het later in de evolutie ontwikkelde
intellect resoluut de mond. Dit mechanisme is in een situatie van ‘eten of
gegeten worden’ cruciaal om te overleven. Wij danken ons bestaan eraan. Maar
in de huidige, complexe wereld brengt het ons voortdurend in problemen. De
amygdala ziet overal potentiële aanvallen en bedreigingen en probeert
meerdere malen per dag het heft in handen te nemen. Triviale zaken
ontketenen een overtrokken, destructieve reactie. Denk aan opgeheven
middelvingers of erger in het verkeer, scheldpartijen en ander geweld in het
huwelijk, maar ook aan paniekaanvallen. Het mooie is dat onze hersenen
plastisch blijken te zijn. We kunnen de ‘bedrading’ zelf veranderen. We
kunnen leren even te wachten voor we woedend worden, wegvluchten of ons door
angst laten verlammen. Hersenscans en gedragsobservatie laten zien dat
meditatie bij uitstek geschikt is om de snelle emotionele impulsen van de
amygdala te onderdrukken.
Het vermogen om niet
‘primitief’ te reageren is in het moderne leven bepalend voor succes en
wordt belangrijker naarmate mensen dichter op elkaar leven of nauwer met
elkaar moeten samenwerken. Stressonderzoeker Richard Davidson van de
universiteit van Wisconsin wilde weten of meditatie kan worden gebruikt om
mensen op de werkvloer soepeler met elkaar te laten omgaan. Hij liet alle
werknemers van een extreem dynamisch biotechnologisch bedrijf gedurende acht
weken dertig minuten per dag mediteren. Het resultaat was volgens Davidson
spectaculair. “De deelnemers – stuk voor stuk welopgevoede intelligente
mensen – rapporteerden een sterk verhoogde frustratietolerantie en een
verbeterd arbeidsklimaat. Het beruchte ‘slangenkuileffect’ dat op creatieve
arbeidsplaatsen met veel competitie altijd sluimert, verdween. En op de
scans zagen we dat de hersenactiviteit in de prefrontale cortex langzaam
maar zeker van rechts naar links verschoof”. Davidson legt uit dat mensen
die snel boos worden of vaak gejaagd zijn, veel activiteiten laten zien aan
de rechterkant van de prefrontale cortex. Dat is het deel van de hersenen
dat achter ons voorhoofd zit en dat allerlei ‘hogere taken’coördineert. Bij
mensen die in de regel kalm, optimistisch. Vrolijk en energiek zijn, is
juist de linkerkant van de prefrontale cortex het actiefs. Extreme
activiteiten aan de rechterkant duidt vrijwel altijd op depressie, een
paniekstoornis of een op handen zijnde woede-uitbarsting”, zegt Davidson.
“Ons experiment toont aan dat je met gedisciplineerd mediteren de bedrading
van je hersenen herschikt. We vonden ook een dosis-responseffect. Hoe meer
je mediteert, des te meer je vanuit die linkerkant reageert en des te
aangenamer je waarschijnlijk voor je omgeving bent.”
Misschien kunnen we ook
gewoon weer wat vaker naar de kerk gaan. Cardioloog Herbert Benson vermoedt
dat de mens een religieus dier is en dat religiositeit een soort
evolutionair antigif is tegen zowel de per definitie te hanige amygdala als
ons onruststokende intellect. “De drang om in iets bovennatuurlijks te
geloven zit in onze genen ingebakken en dient een duidelijk overlevingsdoel.
Onze enorme hersenen verschaffen ons behalve zelfbewustzijn een beschaving
een besef dat geen enkele andere soort heeft: dat we dood gaan. Die
wetenschap is zo verbijsterend, dat hij het voortbestaan van de soort in
gevaar zou kunnen brengen. Het geloof in iets “hogers’ garandeert dat ook
een intelligent individu dat op het idee komt dat de struggle for life
mogelijk zinloos is, doorknokt tot het zich fatsoenlijk heeft voortgeplant.
Geloof is van alle tijden en van alle volkeren. ‘God’ is de reflectie van
een fundamentele behoefte deel uit te maken van iets ‘groters’. Hem
aanbidden geeft – of Hij nu bestaat of niet – exact dezelfde
ontspanningsrespons als meditatie. Bidden is waarschijnlijk zelfs de ultieme
vorm van meditatie, omdat het stress elimineert én positieve gevoelens
aanwakkert. Niet voor niets leiden bidden en kerkbezoek wereldwijd tot een
langer en gezonder leven”.
Sportpsycholoog Costas
Karageorghis van de Britse Brunel University trekt het begrip meditatie nog
breder. Hij is overtuigd van de transcendente kracht van dans en muziek.
“Muziek heeft enorme invloed op ons welbevinden en prestatievermogen”, zegt
hij. “In de eerste plaats zet het aan tot dissociatie. Tijdens een
intensieve, repetitieve inspanning – zoals hardlopen of het doen van fysiek
zwaar werk – leidt muziek de aandacht af van eventuele pijn en vermoeidheid.
Een atleet of arbeider die naar muziek luistert, focust onbewust op stimuli
die niets met de sport of het werk te maken hebben, waardoor de vermoeidheid
minder makkelijk tot zijn bewustzijn doordringt. Dat is pure meditatie. De
juiste tonen brengen bovendien arousal, positieve opwinding teweeg.
Onze hersenen maken dan signaalstofjes aan die pijn verdoven en het bekende
gevoel van euforie creëren “. Muziek kan door werkgevers zelfs worden
gebruikt als moreel verantwoord ‘meditatief instrument’ om de productie op
te schroeven. Karageorghis: “Een goede beat genereert het zogenoemde
working in a chain-effect. Zodra iemand wordt blootgesteld aan een ritme
dat overeenkomt met het ritme van zijn beweging, gaat hij die beweging
onbewust krachtiger en gecoördineerder uitvoeren. Zwarte katoenplukkers
overleefden louter dankzij deze zogenoemde ritmerespons. Die vormt de basis
van de popmuziek”. Onderzoek laat zien dat atleten en mensen met kort
cyclisch werk, bijvoorbeeld stratenmakers, beter presteren op een
bewegingssynchrone beat. Ritme stimuleert ook het leervermogen. Karageorghis’
experimenten met zwemmers en turners toonden aan dat motorische vaardigheden
onder invloed van ritmische muziek sneller correct worden aangeleerd. De
sportpsycholoog raadt mensen die graag willen gaan sporten, maar mensen dat
ze daar niet voldoende wilskracht voor hebben aan, om het eens te proberen
met een walkman op. Wie op muziek gaat lopen, fietsen of skeeleren moet wel
extra goed om zich heen kijken.
Het mind and life-project
suggereert dat één groep in het bijzonder baat heeft bij een dagelijkse
reset: rechercheurs. Meditatie maakt ons waarschijnlijk beter in het
afelzen van andermans emotionele toestand, ook als die ander toneel speelt.
Psycholoog Paul Ekman van de Universiteit van Californie, die vermaardheid
verwierf met zijn onderzoek naar de betekenis van gezichtsuitdrukkingen,
toonde aan dat zelfs de beste leugenaars zichzelf voortdurend prijsgeven. |
